Laboratorium to nie tylko sprzęt. Co naprawdę wpływa na jego efektywność?

Dobrze wyposażone laboratorium nie zawsze oznacza dobrze zaprojektowane laboratorium. Można zainwestować w nowoczesną aparaturę, wysokiej klasy meble laboratoryjne i zaawansowane systemy bezpieczeństwa, a mimo to stworzyć przestrzeń, która będzie niewygodna, nieergonomiczna i mało efektywna w codziennym użytkowaniu.

Dlaczego? Ponieważ efektywność laboratorium zaczyna się znacznie wcześniej niż na etapie wyboru wyposażenia. Jej podstawą jest przemyślany projekt uwzględniający rzeczywiste procesy, potrzeby użytkowników, wymagania techniczne oraz potencjalne zagrożenia.

Projektowanie laboratorium powinno zaczynać się od procesu

Każde laboratorium funkcjonuje inaczej. Inne potrzeby ma jednostka badawcza, inne laboratorium kontroli jakości, zakład przemysłowy czy pracownia działająca w sektorze medycznym. Dlatego nie istnieje jeden uniwersalny układ, który sprawdzi się w każdej przestrzeni.

Pierwszym krokiem powinno być dokładne poznanie planowanych procesów:

• Jak przebiegają poszczególne etapy pracy?
• W jaki sposób przemieszczają się pracownicy, próbki i materiały?
• Gdzie odbywa się przygotowanie, analiza i przechowywanie próbek?
• Jakie urządzenia pracują jednocześnie?
• Które stanowiska wymagają dostępu do określonych instalacji i mediów?

Odpowiedzi na te pytania pozwalają stworzyć przestrzeń, która wspiera codzienną pracę, zamiast ją komplikować.

1. Workflow – przestrzeń dopasowana do rzeczywistej pracy

Nieprawidłowo zaplanowany układ może powodować zbędne przemieszczanie się pracowników, krzyżowanie ścieżek transportu materiałów, utrudniony dostęp do urządzeń oraz problemy z organizacją pracy.

Dobrze zaprojektowany workflow porządkuje kolejne etapy procesu i ogranicza liczbę niepotrzebnych czynności. Rozmieszczenie stanowisk, urządzeń, stref roboczych i powierzchni magazynowych powinno więc wynikać ze sposobu, w jaki laboratorium będzie faktycznie użytkowane.

2. Ergonomia – komfort, który wpływa na efektywność

Pracownicy laboratoriów często przez wiele godzin wykonują powtarzalne, wymagające skupienia i precyzji czynności. Dlatego ergonomia nie może być jedynie dodatkiem do projektu.

Wysokość blatów, rozmieszczenie urządzeń, dostęp do materiałów, wielkość powierzchni roboczej oraz sposób przechowywania wyposażenia bezpośrednio wpływają na komfort i sprawność wykonywania zadań.

Prawidłowo zaprojektowane stanowisko powinno umożliwiać pracę w możliwie naturalnej pozycji oraz zapewniać łatwy dostęp do najczęściej wykorzystywanych elementów. Ergonomia oznacza więc nie tylko większy komfort pracowników, lecz także sprawniejszą, bezpieczniejszą i lepiej uporządkowaną pracę.

3. Infrastruktura – niewidoczna, ale kluczowa

Nawet najlepsza aparatura nie będzie działać prawidłowo, jeśli laboratorium nie zostanie odpowiednio przygotowane pod względem technicznym. Jeszcze przed rozmieszczeniem wyposażenia należy przeanalizować zapotrzebowanie między innymi na:

• energię elektryczną,
• wodę i odpływy,
• wentylację,
• gazy techniczne,
• sprężone powietrze,
• odpowiednie warunki środowiskowe,
• systemy bezpieczeństwa i pozostałe wymagane media.

Konieczne jest również uwzględnienie parametrów konkretnych urządzeń: ich wymiarów, ciężaru, sposobu podłączenia, emisji ciepła, wymaganej przestrzeni serwisowej i warunków pracy.

Wyposażenia laboratorium nie powinno się zatem dobierać w oderwaniu od projektu infrastruktury. Błędy popełnione na tym etapie mogą później oznaczać kosztowne zmiany instalacyjne, przestoje lub ograniczenie możliwości wykorzystania zakupionej aparatury.

4. Bezpieczeństwo powinno być częścią projektu

Bezpieczeństwo w laboratorium nie zaczyna się od zakupu środków ochrony indywidualnej. Powinno zostać uwzględnione już podczas planowania przestrzeni.

Rodzaj prowadzonych prac, stosowane substancje, wykorzystywana aparatura oraz zidentyfikowane zagrożenia muszą wpływać na układ stanowisk i dobór rozwiązań technicznych. W zależności od charakteru laboratorium mogą to być m.in. dygestoria, szafy bezpieczeństwa, oczomyjki, prysznice bezpieczeństwa, odpowiednia wentylacja czy właściwe wydzielenie stref.

Celem nie jest wyłącznie spełnienie wymagań formalnych. Dobrze zaprojektowane laboratorium powinno w naturalny sposób wspierać bezpieczną pracę każdego dnia.

Przepisy i normy jako punkt odniesienia

Projektowanie laboratorium powinno uwzględniać nie tylko potrzeby użytkowników i wymagania technologiczne, lecz także obowiązujące przepisy BHP oraz właściwe normy techniczne.

Ogólne zasady ergonomicznego projektowania systemów pracy określa m.in. norma PN-EN ISO 6385. Wskazuje ona na potrzebę uwzględnienia całego systemu pracy: człowieka, wykonywanych zadań, wyposażenia, organizacji oraz środowiska pracy.

Wymagania i zalecenia dotyczące wybranych elementów wyposażenia opisują m.in.:

• PN-EN 14056 – dotycząca projektowania, doboru i instalowania mebli laboratoryjnych,
• PN-EN 13150 – odnosząca się do bezpieczeństwa i wytrzymałości stołów roboczych do laboratoriów,
• seria PN-EN 14175 – obejmująca wymagania bezpieczeństwa, sprawności działania oraz metody badania dygestoriów,
• PN-EN 12469 – określająca kryteria działania komór bezpieczeństwa mikrobiologicznego,
• PN-EN ISO 15190 – dotycząca wymagań bezpieczeństwa w laboratoriach medycznych.

Zakres stosowanych przepisów i norm powinien być każdorazowo dopasowany do rodzaju laboratorium, prowadzonych procesów oraz występujących zagrożeń. Inne wymagania będą dotyczyć laboratorium chemicznego, inne mikrobiologicznego, a jeszcze inne medycznego.

Normy techniczne nie zastępują obowiązujących przepisów i co do zasady są stosowane dobrowolnie. Stanowią jednak istotny punkt odniesienia podczas projektowania, doboru wyposażenia, instalowania urządzeń i oceny ich działania.

Dlatego bezpieczeństwo i ergonomia nie powinny być analizowane dopiero po rozmieszczeniu wyposażenia. Muszą stanowić jeden z punktów wyjścia do projektowania całej przestrzeni.

Dlaczego nie zaczynamy od listy zakupowej?

Jednym z częstych błędów przy tworzeniu laboratorium jest rozpoczęcie całego procesu od pytania:

„Jaką aparaturę kupić?”

Dobór urządzeń jest oczywiście bardzo ważny, ale nie powinien stanowić pierwszego etapu. Najpierw należy ustalić:

• jakie procesy będą prowadzone,
• kto będzie korzystał z laboratorium,
• jak powinien przebiegać przepływ pracy,
• jakie są wymagania techniczne i bezpieczeństwa,
• jaką przestrzenią dysponujemy.

Dopiero na tej podstawie można świadomie zaplanować wyposażenie. Takie podejście pozwala uniknąć sytuacji, w której zakupione urządzenia nie mieszczą się w przygotowanej przestrzeni, wymagają kosztownych zmian instalacyjnych albo ograniczają możliwość dalszego rozwoju laboratorium.

Laboratorium powinno być gotowe nie tylko na dziś

Dobry projekt powinien uwzględniać również przyszłość. Laboratorium może się rozwijać, a wraz z nim mogą pojawić się nowe urządzenia, dodatkowe stanowiska, większa liczba użytkowników, kolejne procesy lub wymagania związane z planowaną akredytacją czy certyfikacją oznaczeń.

Dlatego już na etapie projektowania warto sprawdzić, czy przestrzeń i infrastruktura pozwolą na późniejsze zmiany bez konieczności przeprowadzania kosztownej przebudowy. Elastyczność projektu może mieć ogromne znaczenie dla długoterminowego funkcjonowania laboratorium.

Od analizy potrzeb do laboratorium pod klucz

W ALPBIS patrzymy na laboratorium jako na całość.

Nie zaczynamy od katalogu produktów. Zaczynamy od poznania potrzeb klienta, specyfiki procesów i warunków, w jakich będzie funkcjonować dana przestrzeń.

Analizujemy układ funkcjonalny, workflow, ergonomię, infrastrukturę, wymagania dotyczące bezpieczeństwa oraz planowane wyposażenie. Dopiero wtedy dobieramy odpowiednie rozwiązania – od mebli i dygestoriów po aparaturę oraz pozostałe elementy wyposażenia.

Takie podejście pozwala połączyć wszystkie elementy w spójne, funkcjonalne i przemyślane środowisko pracy.

Dobre laboratorium zaczyna się od dobrego projektu

Efektywność laboratorium nie jest wynikiem jednego urządzenia ani pojedynczego rozwiązania. To efekt połączenia wielu elementów: procesu, ergonomii, infrastruktury, bezpieczeństwa i właściwie dobranego wyposażenia.

Dlatego dobrze zaprojektowane laboratorium zaczyna się nie od listy zakupowej, ale od zadania właściwych pytań.

Najpierw projektujemy sposób pracy. Następnie przestrzeń. Dopiero później dobieramy wyposażenie.

Bo dobre laboratorium nie jest sumą zakupionych urządzeń. To przemyślana przestrzeń, która pozwala ludziom pracować sprawniej, bezpieczniej i efektywniej.

ALPBIS Group – projektujemy i wyposażamy laboratoria przyszłości.